Hanes y Prosiect

Dechreuodd y prosiect ym 1999 fel rhaglen ymchwil ac addysgu’r Adran Archeoleg ym Mhrifysgol Cymru Llanbedr Pont Steffan fel yr oedd ar y pryd. Erbyn hyn mae wedi datblygu’n brosiect o bwys a gaiff ei redeg gan Ymddiriedolaeth Ystrad Fflur. Yn ei ffurf bresennol, mae dwy brif agwedd i’r prosiect: Prosiect Ymchwil Ystrad Fflur; a Phrosiect Canolfan Ystrad Fflur.

Caiff Prosiect Ymchwil Ystrad Fflur ei gyfarwyddo gan yr Athro Emeritws David Austin. Yn ystod Cam 1, a gafodd ei redeg gan staff o Brifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant, roedd Quentin Drew a Dr Jemma Bezant yn gydgyfarwyddwyr. Bydd Cam 2 yn dechrau yn 2019 dan nawdd Ymddiriedolaeth Ystrad Fflur, a bydd ganddo gyfres newydd o amcanion a dyluniad ymchwil llawn.

Ar ôl dau dymor rhagarweiniol ym 1999 a 2000, aeth elfennau maes y Prosiect Ymchwil i ddirymedd yn ystod yr achos o Glwy’r Traed a’r Genau yn 2001-2, a dim ond yn 2004 yr ailgydiwyd mewn pethau. Ers hynny mae gwaith wedi’i gyflawni yn barhaus, gyda’r agwedd ganolog yn gloddiadau hyfforddi i israddedigion bob haf. Cwblhawyd cam cyntaf Prosiect Ymchwil Ystrad Fflur yn 2015 ar ôl cyflawni ei ddau brif amcan, sef:

1. Mesur yn llawn hyd a lled caeadleoedd yr Abaty a’i dirweddau hanesyddol.
2. Archwilio ansawdd yr olion archeolegol a’r graddau yr oedd yr olion hynny wedi goroesi.

Gyda’r amcanion hynny mewn golwg, cynhaliwyd nifer o arolygon manwl a chloddiadau prawf bach yn y caeadleoedd a’r dirwedd o’u cwmpas. Erbyn 2008 roedd Quentin Drew, un o gydgyfarwyddwyr y Prosiect Ymchwil, yn cynnal gwaith cloddio mwy helaeth ar y prif borthdy rhwng y caeadleoedd mewnol a’r caeadleoedd allanol. Daeth hwn yn brif ffocws i’n hymdrechion i fesur ansawdd stratigraffig yr hyn a oedd wedi goroesi, a gwelwyd – yn annisgwyl – bod ei ansawdd yn wych. Ers 2015 rydym wedi bod yn gweithio ar baratoi ein canlyniadau i’w cyhoeddi.

Dechreuodd Prosiect Canolfan Ystrad Fflur yn 2002 pan ddaeth yn bosibl dechrau ystyried y syniad o greu canolfan gan ddefnyddio adeiladau fferm segur Mynachlog Fawr, a chynhaliwyd astudiaeth ddichonoldeb fer. Yn 2006, ffurfiwyd Ymddiriedolaeth Ystrad Fflur i fynd ar drywydd y syniad o greu ‘Porth i hanes a thirweddau Ystrad Fflur a Mynyddoedd Cambria’. I bob pwrpas, Ymddiriedolaeth Diogelu Adeiladau ydyw ac mae’n elusen ac yn gwmni cyfyngedig.

Yn 2005 a 2006, gan weithio ar y cyd â chymuned leol Pontrhydfendigaid a chymuned bartner yn Kells, Swydd Kilkenny yng Ngweriniaeth Iwerddon, bu’r Prosiect yn cymryd rhan mewn arddangosfeydd cerflunwaith mawr a gynhaliwyd yn Ystrad Fflur yn ystod y cloddiadau ac yn Kells ar safle Priordy Awstinaidd unigryw, caerog. Ariannwyd yr arddangosfeydd gan raglen gydranbarthol (InterReg) yr UE ac roedd yn golygu ymweliadau cyfnewid rhwng y cymunedau. Tynnwyd yr arlunwyr oedd ynghlwm â’r arddangosfa o blith y cerflunwyr gorau yng Nghymru ac Iwerddon ac mae sawl un ohonynt wedi dangos eu gwaith yn Biennale Fenis.

Yn 2006, darparodd prosiect treftadaeth arall a ariannwyd gan InterReg ac a gynhelir gan Gyngor Sir Ceredigion, Ysbryd y Mwynwyr, grant i helpu i godi proffil ein gwaith ar fwynglawdd plwm yr Abaty ychydig i’r gogledd o’r caeadle ym Mron y Berllan. Mae prosiect Ysbryd y Mwynwyr wedi arwain at raglen barhaus sy’n cyflwyno’r hanes ac sy’n diogelu gweddillion archeolegol y diwydiannau echdynnu metel trwm pwysig ym Mynyddoedd Cambria. Deilliodd un astudiaeth PhD gan David Sables o Brifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant o ddiddordeb y Prosiect mewn tirweddau mwyngloddio.

Cefnogwyd amryw agweddau ar y gwaith a gynhaliwyd ar Brosiect Ystrad Fflur yn 2007-8, gan gynnwys creu’r wefan wreiddiol, gan grant oddi wrth Gronfa Datblygu Gwybodaeth (HE-08-FSP-1001) Llywodraeth Cynulliad Cymru gyda’r nod o fynd ar drywydd gallu ymchwil a datblygu yn y Sector Amgylchedd Treftadaeth a Thirwedd Hanesyddol.

Yn yr un cyfnod, darparodd y Ganolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd yr arian ar gyfer swydd cynorthwy-ydd ymchwil er mwyn gallu mapio’r tiroedd a oedd ym meddiant Ystrad Fflur, gan dynnu’n fawr ar yr arolygon helaeth o’r ystadau mawrion a oedd wedi cael hen ddeiliadaethau’r Abaty yn fuan ar ôl y Diddymiad. Cynhaliwyd y gwaith hwn gan Dr Jemma Bezant, un o ddau gydgyfarwyddwr y Prosiect Ymchwil ar y pryd.

Yn 2009, gyda chymorth grantiau gan Gyngor Sir Ceredigion a’r Gronfa Dreftadaeth Bensaernïol, cafodd yr Ymddiriedolaeth adroddiad Arfarnu Dewisiadau cyntaf a gynhaliwyd gan benseiri Acanthus Holden. Digwyddodd hynny ar y cyd â chynnig i ffurfio partneriaeth, a gafwyd gan gwmni menter breifat. Fodd bynnag, methodd hynny ddiwedd y flwyddyn dan sylw yn ystod argyfwng y banciau. Wedyn bu’n anodd dod o hyd i ffordd ymlaen ond yn y pen draw, yn dilyn diddordeb a chefnogaeth gan ymddiriedolaethau Tywysog Cymru ac ailfodelu’r brifysgol, mae cynllun arall a addaswyd wedi dod i’r fei, sy’n gyfan gwbl yn y sector gwirfoddol.

Yn 2011-13, cafodd Prifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant grant o £177,136 i gefnogi Prosiect Twristiaeth Tirwedd Treftadaeth Ystrad Fflur. Daeth y grant o Gronfa Amaethyddol Ewrop ar gyfer Datblygu Gwledig dan lif ariannu Echel 3: Gwella safon bywyd mewn ardaloedd gwledig, mesur 323 Cadwraeth ac uwchraddio’r dreftadaeth wledig. Defnyddiwyd yr arian i gyflogi rheolwr prosiect, sef Martin Locock, i weithio gyda chymunedau a busnesau er mwyn adeiladu ar y rhaglen ymchwil a chefnogi’r gwaith o ehangu’r rhaglen gloddio i ddod yn Gloddiad Cenedlaethol Cymru. Mae wedi gwella asedau twristiaeth a threftadaeth trwy ddehongli a marchnata.

Ym mis Awst 2016, gyda chymorth rhodd hael gan gymwynaswr preifat, prynodd yr Ymddiriedolaeth adeiladau Mynachlog Fawr a chae i’r de ohonynt sy’n cynnwys cloddwaith gardd o’r 17eg ganrif, ac o dan y cloddwaith hwnnw ceir olion adeiladau mynachaidd o bwys. Yn 2017 cwblhaodd yr Ymddiriedolaeth waith brys i sicrhau na fyddai cyflwr yr adeiladau’n dirywio ymhellach, ac rydym wrthi’n chwilio am gyllid i adfer yr adeiladau’n llawn a’u troi’n Ganolfan Ystrad Fflur.

Hawlfraint y dudalen hon: © Ymddiriedolaeth Ystrad Fflur

Dyluniad y wefan gan Martin Crampin,     Datblygiad y wefan gan Technoleg Taliesin Cyf.

Administration